Kven får vere ein person, og kven blir beden om å forklare ei heil gruppe? Ei oppdikta klasseromshending opnar for spørsmål om representasjon og retten til å setje eigne grenser.
Forteljinga viser éin fiktiv situasjon og éin person sitt perspektiv. Ho representerer ikkje alle samiske erfaringar eller alle samiske språk og identitetar.
Oppgåva
Les forteljinga og undersøk korleis spørsmål kan gi plass til ein person, men òg leggje ei uønskt rolle på personen.
Dette øver du på
- Undersøkje korleis ei forventning blir synleg gjennom replikkar.
- Skilje mellom eit individuelt perspektiv og representasjon av ei gruppe.
- Drøfte korleis ein kan stille spørsmål utan å leggje ansvaret på éin person.
Spørsmålet som blei for stort
Original øvingstekst frå Ifingo. Sara, familien hennar og klasseromshendinga er oppdikta. Teksten framstiller ikkje éi felles samisk erfaring.
Då klassen skulle arbeide med språk og identitet, såg læraren bort på Sara. «Du kan kanskje fortelje oss korleis det er for samar?» Han meinte det venleg. Det høyrde ho på stemma hans. Likevel kjende ho at spørsmålet hadde teke plassen til stolen hennar. Ho sat ikkje lenger saman med dei andre og skulle lære noko. Ho sat framfor dei og skulle vite nok.
Ho kunne fortelje om si eiga bestemor, som ringde når ho gjekk heim frå butikken og ofte gløymde kva ho først ville spørje om. Ho kunne fortelje om eit ord ho sjølv hadde brukt feil, og om latteren rundt bordet etterpå. Men ho visste ikkje kva desse minna skulle seie om alle andre. Ho kjende menneske med samisk bakgrunn som hadde heilt andre historier enn hennar.
«Kva meiner du med korleis det er?» spurde ho. Det blei stille på den litt krevjande måten, ikkje den arbeidsame. Læraren byrja på ei forklaring og stoppa. Ein elev bakerst spurde om ho kunne lære dei noko på samisk. Sara såg på han. «Kva for eit samisk språk meiner du?» Ho ville ikkje gjere han flau. Ho ville berre at spørsmålet skulle ha den storleiken eit svar kunne få.
I pausen gjekk læraren bort til pulten hennar. Han spurde om dei kunne byrje timen på nytt etterpå. Denne gongen ville han bruke tekstar med tydelege avsendarar, slik at klassen kunne undersøkje fleire røyster. Sara kunne delta på same måte som dei andre. Om ho ønskte å dele noko frå sitt eige liv, skulle ho sjølv få velje kva og når. Ho sa at det høyrdest betre ut.
Etter pausen las dei ein kort tekst i lag. Sara fann eit spørsmål ho ville stille om ordvalet, og rakte opp handa. Ingen såg overraska ut over at ho ikkje sat med svaret. Seinare fortalde ho om telefonsamtalane med bestemora, fordi samtalen hadde kome inn på kvardagslege måtar å halde kontakt på. Denne gongen trong ikkje historia stå for noko større enn det ho sjølv ville fortelje.
Finn din eigen veg inn i teksten
Avgrens kva teksten kan vise
Når du les ein tekst om identitet, må du skilje mellom personen, forteljaren og ei større gruppe. Ei oppdikta erfaring kan gi innsikt i eit dilemma utan å forklare korleis alle opplever det. Finn kva teksten sjølv seier om avgrensinga. Unngå å fylle ut med førestillingar om språk, familie eller kultur som ikkje står der. Vurder kva for spørsmål teksten gir grunn til å undersøkje gjennom andre, tydeleg identifiserte kjelder.
Undersøk roller i samtalen
Lag ei oversikt over kva Sara blir beden om å gjere, og kva ho sjølv ønskjer å gjere. Følg utviklinga gjennom replikkane og merk skilnaden mellom å bli spurd og å få velje. Når du skriv om rollene, bør du òg ta omsyn til at ein person kan meine noko venleg og likevel skape ei vanskeleg forventning. Grunngi vurderingane dine med konkrete formuleringar frå denne forteljinga.
Ord som opnar teksten
- representasjon
- At nokon blir framstilt eller får rolla som talsperson for andre.
- minoritetsperspektiv
- Eit blikk som tek utgangspunkt i erfaringar eller vilkår hos ein minoritet.
- avsendar
- Den som står bak ei ytring eller ein tekst.
- avgrensing
- Ei tydeleggjering av kva noko omfattar, og kva det ikkje omfattar.
- røyst
- Ei stemme eller eit perspektiv som kjem til uttrykk.
Fleirtal av språk
Språk er inkjekjønn og har inga ending i ubunden form fleirtal: eit språk, språket, fleire språk, språka. Skriv til dømes fleire samiske språk.
Sin og hennar
Sara fortel om bestemora si: Si viser tilbake til subjektet. Læraren spør om historia hennar: Hennar viser til Sara, som ikkje er subjektet i setninga.
Stopp opp. Tenk. Skriv sjølv.
Kva blir Sara beden om i opninga, og kva vil læraren gjere annleis etter pausen?
Eit lite hint
Samanlikn dei to måtane å organisere arbeidet på.
Kvifor har det tyding at Sara sjølv vel å fortelje om bestemora mot slutten?
Eit lite hint
Undersøk kva som har endra seg i forventninga til historia hennar.
Kva verknad har formuleringa om at spørsmålet har teke plassen til stolen?
Eit lite hint
Sjå på korleis ei abstrakt forventning blir framstilt som noko fysisk.
Skriv om læraren sitt første spørsmål til to meir avgrensa spørsmål. Forklar kva du endrar, og kvifor.
Eit lite hint
Skil mellom eit spørsmål om ein tekst og eit frivillig spørsmål om ei personleg erfaring.
Modellsvar, kommentarar og svarforslag krev aktivt Ifingo-abonnement. Prøv sjølv før du samanliknar med ei mogleg løysing.