Analyse av Ikkje Amerika, men Amerika av Kjartan Fløgstad

Analyse av Ikkje Amerika, men Amerika av Kjartan Fløgstad

Kjartan Fløgstad sitt debattinnlegg «Ikkje Amerika, men Amerika», publisert i Aftenposten i 2000, er eit skarpt satirisk svar på Oslo kommunes framlegg om å gjere nynorsk til eit valfritt sidemål i skulen. Fløgstad, ein profilert nynorskforfattar kjend for sitt leikande språksyn og skarpe samfunnskritikk, nyttar seg av ein utvida ironisk allegori. Her sidestiller han nynorsk med Sør-Amerika og bokmål med Nord-Amerika, og skaper eit tankeeksperiment der geografisk mangfald blir truga på same måte som språkmangfaldet. Gjennom å fiktivt foreslå å fjerne Sør-Amerika frå geografiundervisninga, latterleggjer han den underliggjande tanken om å redusere både kunnskap og kulturelt mangfald i skulesystemet. Denne analysen vil utforske tekstens form og innhald, sjanger, motiv, tema, litterære verkemiddel, forteljeteknikk, språk, samfunnskontekst og tidsepoke. Vi vil argumentere for at Fløgstad effektivt brukar satire og allegori for å avsløre det absurde og farlege i å devaluere nynorsk som ein integrert del av norsk kultur og kunnskapstradisjon, og dermed understreke verdien av språkmangfald og kritisk tenking i utdanninga.

Forfattaren og verket

Kjartan Fløgstad (født 1944) er ein av Noregs mest markante samtidsforfattarar, kjend for sin eksperimentelle stil, rike intertekstualitet og skarpe samfunnskritikk. Han har ei særeigen evne til å kombinere høg og låg kultur, dialekt og fagspråk, og er ofte anerkjent for sin nynorskprosa som sprenger grenser og utvidar språkets uttrykksmoglegheiter. Fløgstad debuterte i 1968, og har sidan skrive ei rekkje romanar, essays og diktsamlingar som har etablert han som ein intellektuell og formmessig fornyar i norsk litteratur. Mellom dei mest kjende verka hans finn vi romanar som Dalen Portland (1977), Fyr og flamme (1980) og Grand Manila (2006).

Fløgstad er ein dedikert nynorskforkjempar og har gjennom karrieren vore ein tydeleg stemme i den offentlege språkdebatten. Han ser nynorsken ikkje berre som ei målform, men som ein berebjelke i norsk kultur og identitet, ein motvekt mot språknormering og sentralisering. I «Ikkje Amerika, men Amerika» manifesterer han dette engasjementet på humoristisk, men alvorleg vis. Innlegget er eit typisk Fløgstad-verk i den forstand at det nyttar intellektuell leik og språkeleg virtuositet for å drøfte djupt alvorlege samfunnsspørsmål. Han demonstrerer her korleis eit debattinnlegg kan overskride den reint informative sjangeren og nærme seg litterær kunst, noko som er karakteristisk for hans forfattarskap.

Verket, sjølv om det er eit kort debattinnlegg, er representativt for Fløgstads stil og tematikk. Det viser hans forkjærleik for å utfordre konvensjonar, stille spørsmål ved etablerte sanningar og mobilisere lesaren til kritisk refleksjon. I tillegg til forfattarskapet har Fløgstad også ein bakgrunn frå industriarbeid og samfunnsengasjement, noko som ofte pregar hans tekstar med eit venstreradikalt og anti-elitaristisk perspektiv. Dette perspektivet kjem tydeleg fram i kritikken av ein «nyttebasert» utdanning, som han i innlegget hevdar er «ein del av liberaliseringa av verdsøkonomien og den samfunnspolitiske utviklinga». Han brukar humor og satire for å ta til motmæle mot det han oppfattar som eit trugsmål mot mangfald og kritisk tenking i det offentlege rom og skuleverket.

Historisk og litterær kontekst

Den norske språkstriden i 2000

«Ikkje Amerika, men Amerika» blei publisert i Aftenposten i 2000, ein periode der debatten om sidemålsundervisning i norsk skule var særs heit. Konkret var det eit forslag frå dåverande byrådsleiar i Oslo, Erling Lae, om å gjere nynorsk til eit valfritt sidemål i Oslos skular. Forslaget var motivert av tankar om effektivisering og at elevane skulle få velje det språket dei fann mest «nyttig». Dette utløyste ein storm av protestar frå nynorskorganisasjonar, forfattarar og akademikarar, som frykta at ei slik endring ville undergrave nynorskens status som jamstilt målform og føre til ei gradvis marginalisering av språket.

Språkstriden i Noreg har lange historiske røter, heilt tilbake til 1800-talet då to offisielle målformer – bokmål (tidlegare riksmål) og nynorsk (tidlegare landsmål) – vaks fram. Nynorsk, bygd på norske dialektar av Ivar Aasen, representerte eit forsøk på å skape eit eige norsk skriftspråk etter unionen med Danmark, som ein del av den nasjonsbyggande prosessen. Bokmål utvikla seg frå dansk skriftspråk tilpassa norske uttalereglar. Sidan har språkpolitikken vore prega av eit kompromiss om likestilling mellom målformene, inkludert obligatorisk sidemålsundervisning. Forslaget i 2000, som Fløgstad kommenterer, utfordra denne historiske balansen og vekte frykt for tap av språkarv og mangfald.

Litterære tradisjonar: Satire og allegori

Fløgstad plasserer seg med dette innlegget i ein lang og respektert tradisjon av satirisk litteratur og polemikk, som strekkjer seg tilbake til antikken. Satire er ei litterær form der forfattaren brukar humor, ironi, overdrivelse eller forakt for å latterleggjere eller kritisere dårlege eigenskapar, dumskap eller samfunnsmessige problem. Kjende satirikarar inkluderer Aristofanes, Juvenal og seinare opplysningsfilosofar som Voltaire og Jonathan Swift. …