Sjå Norsk sidemål vg3 høst 2023 (NOR1268/NOR1271): oppgåver og nynorske modellsvar. Kortsvar om ungdomsspråk, langsvar om fattigdom, språk og makt og naturtap.
Faglig kvalitetssikret av lærere og toppstudenter · Følger læreplanen (LK20) · Sist oppdatert 2026-10-13
Her finn du Norsk sidemål vg3 høst 2023 for NOR1268/NOR1271, med oppgåveoversikt og komplette modellsvar på nynorsk. Settet passar for elevar som vil øve på språklege særtrekk, samanliknande analyse, fagartikkel og retorisk tolking.
Dei to dialogutdraga viser korleis ungdomsspråk kan vere prega av kodeveksling, slang og sosial tilhøyring. Språket er uformelt og munnleg, og det markerer både alder, miljø og identitet.
Eit felles særtrekk er kodeveksling mellom norsk og engelsk. I ungdomsspråk blir engelske ord og uttrykk ofte brukte for å uttrykkje haldning, stil og fellesskap. Slike innslag kan fungere som identitetsmarkørar, fordi dei viser at personane høyrer til ein moderne og digital ungdomskultur.
Samtidig skil tekstane seg frå kvarandre. I 19 finn vi trekk frå multietnolekt, altså fleirkulturelt ungdomsspråk. Ord som walla, bror eller andre slanguttrykk kan vise tilhøyring til urbane miljø der fleire språk og kulturar møtest. Dette er ikkje tilfeldig språkrot, men ein sosial måte å skape fellesskap på.
Begge tekstane har også ufullstendige setningar, korte replikkar og talespråksnær rytme. Dette gjer dialogane realistiske og viser korleis ungdom ofte uttrykkjer seg raskt og situasjonsbunde.
Språket i utdraga viser altså meir enn innhald. Det viser kven personane er, kva grupper dei vil høyre til, og korleis språk kan brukast til å markere både nærleik og avstand.
2Karens jul av Amalie Skram og Elena og Sofie av Maria Lavik handlar begge om fattigdom, men tekstane er skrivne i svært ulike tider og sjangrar. Skram skriv naturalistisk skjønnlitteratur frå 1880-talet, medan Lavik skriv moderne dokumentarisk sakprosa. Saman viser tekstane både kor mykje samfunnet har endra seg, og korleis fattigdom framleis kan ramme verdigheit og tryggleik.
Karens jul er prega av naturalismen. Naturalistane ville vise røynda utan å pynte på henne, særleg for menneske som levde under harde sosiale vilkår. Karen er ei fattig ung kvinne utan tryggleik, nettverk eller sosial makt. Ho blir eit døme på korleis arv, miljø og samfunnsstrukturar kan øydeleggje eit menneskeliv.
Forma hos Skram er skjønnlitterær. Gjennom forteljar, dialog og dramatisk situasjon blir lesaren trekt inn i Karen sin lagnad. Fiksjonen skaper empati, men også samfunnskritikk. Karen blir ikkje berre ein person, men eit symbol på dei som fell utanfor eit samfunn utan velferdsstat.
Elena og Sofie har ei anna form. Teksten er sakprosa/reportasje og byggjer på verkelege menneske og observasjonar. Lavik skriv i ein moderne velferdsstat, men viser at fattigdom ikkje er borte. Elena kan ha rettar og hjelpeordningar rundt seg, men er likevel avhengig av matutdeling, veldedige organisasjonar og andre si velvilje.
Likskapen mellom tekstane ligg i korleis fattigdom gjer menneske sårbare. Både Karen og Elena kjempar for å halde på verdigheita. Dei ønskjer ikkje å bli reduserte til hjelptrengande kroppar. Fattigdom handlar derfor ikkje berre om pengar, men om skam, avmakt og mangel på val.
Forskjellen ligg i den kulturhistoriske konteksten. I 1885 fanst det ikkje eit moderne sikkerheitsnett. Karen er overlaten til tilfeldige menneske og harde institusjonar. I 2021 finst velferdsstaten, men teksten til Lavik viser at systemet ikkje alltid strekkjer til. Fattigdom har endra form, men ikkje forsvunne.
Sjangervalet påverkar bodskapen. Skram bruker fiksjon og naturalistisk dramatikk for å vekkje lesaren moralsk. Lavik bruker dokumentarisk nærleik og konkrete observasjonar for å vise at problemet finst i vår eiga tid. Begge tekstane avslører sosial urett, men med ulike verkemiddel.
Samla viser tekstane at fattigdom er eit kulturhistorisk spegel. Han viser kva eit samfunn toler, kven det tek vare på, og kven som må be om hjelp. Frå Karen til Elena går det over hundre år, men spørsmålet er framleis det same: Kva skjer med menneskeverd når nokon ikkje har nok?
3Språk er ikkje berre eit middel til kommunikasjon. Det er også eit system for makt, status og tilhøyring. Tekstane av Ewa Sapiezynska, Kjersti Mjor og Zeshan Shakar viser på ulike måtar korleis språk kan inkludere, ekskludere og definere menneske.
Eit sentralt tema i vedlegga er at språkbruk kan avgjere korleis ein blir oppfatta. I Sapiezynskas tekst blir aksent eit spørsmål om makt. Ein person med polsk aksent kan bli vurdert som mindre truverdig eller mindre passande i offentlege samanhengar, sjølv om innhaldet i det vedkomande seier, er godt. Dette viser at språklege normer ofte er sosialt ladde.
Pierre Bourdieu sitt omgrep språkleg kapital er relevant her. Språkleg kapital handlar om at bestemte måtar å snakke på gir status og tilgang til makt. Dei som meistrar standardspråk, akademisk språk eller den rette sosiolekten, kan lettare bli tekne alvorleg. Dei som har aksent, dialekt eller minoritetsspråkleg bakgrunn, kan bli plasserte lågare.
I teksten om Olaug Bollestad kan språk handle om truverd, folkelegheit og politisk identitet. Ein politikar kan bruke eit enkelt, nært og personleg språk for å skape etos. Når ho snakkar sant om livet, kan språkbruken verke inkluderande og ekte. Her ser vi at makt ikkje berre ligg i formelt språk, men også i evna til å skape tillit.
I De kaller meg ulven kan kallenamn, sosiolekt og fleirkulturell språkbruk vise korleis identitet blir forma av blikket utanfrå. Når andre kallar ein person noko, tek dei også makt over forteljinga om han. Språk kan dermed vere ein merkelapp, men også noko ein kan ta tilbake og bruke til å definere seg sjølv.
Språk kan altså undertrykkje. Når ein aksent blir latterleggjord, når dialekt blir sett på som mindre fin, eller når minoritetsspråk blir kopla til låg status, blir menneske ekskluderte. Dette skjer ofte subtilt: I jobbintervju, media, skule og offentleg debatt.
Samtidig kan språk frigjere. Når menneske insisterer på å snakke med sin eigen aksent, bruke dialekten sin eller skrive fram minoritetserfaringar, utfordrar dei normene. Språkbruk blir då ein måte å krevje plass på.
Konklusjonen er at språk og makt heng tett saman. Dei som bestemmer kva som er riktig, normalt og truverdig språk, bestemmer også mykje av kven som får sleppe til. Eit meir rettferdig samfunn må derfor ikkje berre høyre på kva folk seier, men også undersøkje kvifor nokre stemmer blir oppfatta som meir verdifulle enn andre.
4Kronikken Naturen forsvinner, men vi får det ikke med oss er ein retorisk tekst om naturtap og endringsblindheit. Peter Øygard Oma vil få lesaren til å forstå at naturen gradvis blir borte, men at menneske ofte ikkje merkar tapet fordi kvar generasjon oppfattar sin eigen barndomsnatur som normal.
Den retoriske situasjonen er prega av klima- og naturkrise. Avsendaren skriv i ein offentleg debatt der mange kjenner til klimaproblem, men der naturtap kan vere mindre synleg i kvardagen. Mottakaren er den norske offentlegheita, særleg menneske som er glade i natur, men som kanskje ikkje ser kor raskt han endrar seg.
Etos blir bygd gjennom avsendaren si rolle som friluftsrådgivar. Han framstår som ein person med kunnskap om natur og friluftsliv. Samtidig bruker han personlege erfaringar, noko som gir ein meir menneskeleg etos. Han verkar ikkje berre som ekspert, men som ein som sjølv har minner knytte til naturen.
Patos er viktig. Teksten kan bruke barndomsminne, nostalgi og sorg for å vise kva som står på spel. Når lesaren blir minna om eigne naturminne, blir naturtapet personleg. Det handlar ikkje berre om tal og rapportar, men om stader, lukter, fisketurar, snø eller landskap som forsvinn.
Logos kjem fram gjennom fakta om villmark, ressursforbruk og naturtap. Slike tal gir teksten sakleg tyngd. Omgrepet endringsblindheit eller shifting baseline syndrom fungerer som eit forklarande logosgrep: Det gir lesaren eit språk for kvifor vi ikkje oppdagar gradvise endringar.
Teksten bruker også kontrastar. Fortid blir sett opp mot notid, villmark mot utbygging, og minner mot tap. Kontrastane gjer utviklinga synleg. Retoriske spørsmål kan dessutan dra lesaren inn i refleksjonen og gjere ansvaret meir personleg.
Mi tolking er at kronikken ikkje berre handlar om natur, men om medvit. Oma prøver å vekkje lesaren frå ein normalitet som eigentleg er farleg. Når kvar generasjon venner seg til litt mindre natur, kan katastrofen skje utan at vi opplever henne som dramatisk.
Kronikken er retorisk effektiv fordi han kombinerer etos, patos og logos. Han gir avsendaren truverd, skaper kjensler og forklarer problemet sakleg. Samtidig peikar han framover: Dersom vi skal skape nye naturminne for barna våre, må vi først forstå kva vi er i ferd med å miste.